Zapraszamy
na strony czasopism wydawnictwa:

Rolnik DzierżawcaNowoczesna UprawaRolniczy Przegląd TechnicznyHoduj z głową bydłoHoduj z głową świnie


Sonda
Jak oceniasz swoje zbiory kukurydzy na kiszonkę?
 
Dobrze
Źle
Trudno powiedzieć


Artykuł z numeru: 11/2017

Jak zapobiegać mastitis


Zapalenie wymienia powoduje spadek wydajności mlecznej, a tym samym pogorszenie opłacalności produkcji mleka. Tymczasem 20-50 proc. krów choruje na
mastitis, często w postaci subklinicznej, bez wyraźnych i typowych objawów zewnętrznych.

W USA roczne straty spowodowane zapaleniem wymienia osiągają 2 mld USD, co daje na jedną krowę od 140 do 280 USD. W Polsce szacuje się, że z powodu postaci podklinicznej mastitis straty w laktacji od jednej krowy wynikające z obniżenia mleczności dochodzącej nawet do 15 proc. wynoszą 1500 zł. Nierozpoznane przypadki subkliniczne, które występują 30-krotnie częściej niż kliniczne, przeradzają się w kliniczne i wymagają terapii antybiotykowej, a co za tym idzie rosną koszty leczenia, mleko nie jest odbierane przez mleczarnie, a ponadto obowiązuje okres karencji po zakończeniu leczenia. Postać ostra to obniżenie produkcji mleka sięgające nawet 1000 kg w laktacji.

Stan zapalny wymienia niekorzystnie wpływa też na jakość produktów wytwarzanych z mleka, gdyż obniża się w nim zawartość tłuszczu i laktozy, mniej jest kazeiny – podstawowego białka niezbędnego do produkcji serów, wzrasta ilość wolnych kwasów tłuszczowych, co utrudnia przebieg dojrzewania serów, a zwiększona zawartość sodu i chloru nadaje mleku słonawy smak.

Typowe objawy

Mastitis jest stanem zapalnym tkanki gruczołowej i przewodów mlekonośnych wymienia, wywołującym w mleku zmiany chemiczne i fizyczne objawiające się przede wszystkim wzrostem liczby komórek somatycznych (LKS). Wartość ta odzwierciedla liczbę obumarłych komórek tkanki gruczołowej oraz leukocytów przechodzących do mleka podczas udoju. Wynika to z aktywnej obrony strzyków przed bakteriami wnikającymi do kanałów strzykowych. Liczba komórek somatycznych u krów niecierpiących na zapalenia wymienia wynosi w 1 ml mleka w zależności od laktacji: w 1. ‒ do 35 tys., w 2. ‒ ok. 50 tys., w 3. ‒ ok. 60 tys., w 4. ‒ ok. 85 tys. Z wiekiem krów zwiększa się LKS, gdyż wraz z kolejnymi laktacjami rośnie liczba złuszczających się komórek nabłonka wymienia, co wynika z fizjologii zwierząt i jest zjawiskiem normalnym. Ich zawartość zmienia się też podczas doju. Pierwsze strugi mleka spływające z zatok mlekonośnych do strzyków zawierają najwięcej komórek, a najmniej jest ich w połowie doju. Mleko z poszczególnych ćwiartek może mieć również zróżnicowaną liczbę komórek somatycznych. W mleku zbiorczym po doju, zawartość komórek somatycznych ma wartość stałą i nie zależy od warunków przechowywania i schładzania ‒ w klasie ekstra ‒ do 400 tys. w 1 ml. Jednak już poziom 300 tys. wskazuje, że 34 proc. krów choruje na mastitis, liczba 400 tys., to 42 proc. chorujących zwierząt.

Rozpoznanie postaci podklinicznej polega na określeniu liczby komórek somatycznych i bakterii w mleku. Kliniczna postać mastitis oprócz wzrostu LKS objawia się obrzękiem wymienia, bolesnością podczas badania palpacyjnego, stwardnieniem tkanek, zaczerwienieniem skóry wymienia, podwyższoną temperaturą wymienia, zmianą barwy, konsystencji i składu mleka oraz ogólnymi objawami chorobowymi – np. osłabieniem, brakiem apetytu krowy.

Przyczyny zapaleń wymienia

Wyróżnia się trzy typy przyczyn mastitis: warunki środowiskowe, drobnoustroje oraz czynniki osobnicze. Do pierwszej grupy należą: rutyna udojowa (rutynowe czynności udojowe); w tym higiena przed- i poudojowa, system udoju, warunki utrzymania; w tym mikroklimat obory, żywienie i schorzenia metaboliczne całego stada. Druga grupa to: gatunki drobnoustrojów i ich patogenność, nasilenie występowania i lekooporność. Trzecia grupa to: budowa wymienia, faza laktacji, wydajność, odporność, przebyte choroby i wiek.

Podstawowym czynnikiem infekcji i zapaleń wymienia są drobnoustroje (bakterie, mykoplazmy, grzyby, wirusy oraz glony). Jednak to bakterie są głównymi pierwotnymi sprawcami mastitis. Należą do nich gronkowce nieśrodowiskowe i środowiskowe. Natomiast paciorkowce są jednocześnie patogenami zakaźnymi i środowiskowymi. Na skutek niedostatecznej higieny poudojowej wnikają one do kanału strzykowego i wędrują w górę – do gruczołu mlekowego. Ok. 95 proc. wszystkich zakażeń wymienia wywołują paciorkowce (Streptococcus agalactiae, Streptococcus dysgalactiae, Streptococcus uberis, Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty) oraz Escherichia coli (pałeczka okrężnicy). Pozostałe 5 proc. wywoływane jest przez inne drobnoustroje.

Wystąpieniu mastitis sprzyjają rany i pęknięcia skóry strzyków, które są miejscem namnażania się bakterii oraz uszkodzone kanały strzykowe. Ćwiartki z takimi kanałami są prawie dwa razy bardziej podatne na zakażenie w okresie zasuszenia w porównaniu z ćwiartkami mającymi strzyk prawidłowo zbudowany.

Na wystąpienie zapalenia wymienia najbardziej narażone są krowy w okresie okołoporodowym, następnie w szczycie laktacji, przed zasuszeniem i nowo wprowadzane do stada. Pod koniec ciąży, w czasie porodu i w okresie poporodowym organizm krowy znajduje się pod wpływem hormonów, które z jednej strony przygotowują samicę do porodu i laktacji, z drugiej zaś prowadzą do obniżenia aktywności układu obronnego. W tym okresie występuje także często niedobór antyoksydantów (np. witaminy E), co przy niezrównoważonym bilansie energii prowadzi do zwiększonej podatności gruczołu mlekowego na zapalenia, szczególnie na tle Escherichia coli i innych pokrewnych bakterii.

Profilaktyka

Wieloczynnikowość zapalenia wymienia sprawia, że profilaktyka też musi być wielokierunkowa. Powinna ona obejmować: program zwalczania zapalenia wymienia (higienę wymienia i pozyskiwania mleka, przed- i poudojową dezynfekcję strzyków, prawidłową eksploatację urządzeń udojowych, pełną terapię i profilaktykę podczas zasuszenia, natychmiastowe leczenie klinicznych postaci mastitis, brakowanie krów opornych na terapię) oraz program zachowania zdrowia stada (odpowiednie żywienie krów, uwzględnienie odporności na mastitis w programach hodowlanych, ochrona stada przed wprowadzaniem zakaźnych patogenów zapalenia wymienia, utrzymanie jałówek w warunkach higienicznych, unikanie stresu, szczepienia ochronne itp.). Skuteczna profilaktyka powinna doprowadzić do spadku liczby komórek somatycznych w mleku zbiorczym do wartości poniżej 200 tys. w 1 ml i poniżej 10 tys. bakterii w 1 ml, a miesięczna liczba przypadków klinicznych w stadzie nie powinna przekraczać 5 proc. Brakowanie krów z powodu mastitis powinno być jak najmniejsze.

Szczególną uwagę należy zwrócić na krowy, u których dwa lub trzy razy w czasie trzech kolejnych kontroli mleczności (ale niekoniecznie po sobie) LKS w 1 ml przekroczyła 250 tys. Krowy te mogą mieć poważne problemy zdrowotne wymion, nawet jeśli nie występują widoczne objawy zapalne. Zwierzęta, u których liczba komórek somatycznych przekroczyła 250 tys. tylko podczas ostatniej kontroli również należy dokładnie obserwować. Mogą one same pokonać infekcję lub też może to być początek przewlekłych problemów z wymieniem. Najlepiej jest od tych krów pobrać próbki mleka z każdej ćwiartki, aby stwierdzić, jaki typ drobnoustrojów wywołał istniejący stan. Dodatkowo można zlecić przeprowadzenie testu wrażliwości wykrytych szczepów bakteryjnych na różne antybiotyki, w celu ustalenia najskuteczniejszego leczenia.

Cały tekst przeczytasz w listopadowym numerze miesięcznika „Przedsiębiorca Rolny”

dr hab. Piotr Dorszewski
Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy
Fot. Mirosław Lewandowski



Komentarze
Dodaj komentarz
Zobacz wszystkie komentarze
 
© 2013 copyright APRA, wszelkie prawa zastrzeżone